Chọn Co-founder: Đừng chỉ dựa vào cảm giác “hợp”
“Chọn cofounder cũng giống như chọn bạn đời”.
Càng trải qua thì càng thấy đúng.
Bởi vì khi bắt đầu một công ty, bạn và người ấy sẽ đi cùng nhau qua vô số quyết định quan trọng và dắt nhau đi qua không biết bao nhiêu là thăng trầm.
Chọn sai Co-founder có thể khiến bạn mất nhiều năm, thậm chí mất luôn công ty, vì lý do này hay lý do khác, cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.
Mà việc “ly hôn” – cũng giống như một hôn nhân thật sự – không phải là chuyện dễ dàng, vì chúng ta còn có “con cái”, “nội ngoại hai bên”, rồi cả “tài sản chung” (hoặc … nợ chung :D).
Ở một dự án, mình đã từng sai khi lựa chọn partner ngay từ đầu. Tưởng rằng hợp nhau sau vài tháng tìm hiểu, nhưng chỉ khi thực sự bắt tay vào việc trong những tháng đầu tiên, mình mới thấy cấn cấn và càng ngày càng nhận ra sự khác biệt là quá lớn.
Với một dự án khác, mình cũng có những co-founder là những mảnh ghép tuyệt vời – với bộ kỹ năng và tư duy bổ sung nhau rất tốt. Có điều sau nhiều năm, hai bên dần có những xung đột trong nhân sinh quan, thế giới quan, cần phải dung hòa để đi lâu dài trong giai đoạn tiếp theo.
Từ đó, mình nghiệm ra hai điều:
- Sự phù hợp ban đầu khi hợp tác chưa chắc sẽ kéo dài mãi mãi. Đó cũng là điều bình thường (we grow apart mà).
- “Cảm giác” hợp nhau trong giai đoạn đầu chưa đủ để quyết định một mối quan hệ khởi nghiệp lâu dài.
Rất nhiều bài viết trên mạng đã chia sẻ về việc nên chọn Co-founder có tố chất gì, có kỹ năng gì, bù khuyết với bạn ra sao. Nhưng lại có ít người chia sẻ cách làm sao để biết những điều đó có thực sự work.
Vậy cách tăng tỷ lệ lựa chọn được co-founder tuyệt vời để chiến cùng bạn là gì?
Qua những chiêm nghiệm từ chính bài học của mình, mình rút ra được nguyên nhân cũng như những cách làm sau:
MỤC LỤC
Vì sao chúng ta có thể chọn sai người?
Khi mới bắt đầu, ai cũng hứng khởi. Chúng ta ngồi cà phê, chia sẻ tầm nhìn, bàn về ý tưởng, vẽ nên tương lai rực rỡ. Trong khoảnh khắc đó, sự đồng điệu đến rất dễ dàng. Nhưng khởi nghiệp không phải là ngồi mơ mộng trong quán cà phê.
Áp lực thực sự chỉ xuất hiện khi:
- Doanh thu chưa có, tiền thì sắp cạn.
- Sản phẩm trễ deadline, khách hàng hối thúc.
- Đội ngũ nhân sự bắt đầu mâu thuẫn.
- Nhà đầu tư đưa ra điều kiện khó nuốt.
Và chính những lúc này, bản chất thật sự mới bộc lộ. Người bạn tưởng là bình tĩnh, hóa ra nóng nảy. Người bạn tưởng là máu lửa, hóa ra lại dễ buông xuôi. Người bạn tưởng rất cùng chí hướng, hóa ra có ưu tiên khác hẳn: sự ổn định, tiền bạc, danh tiếng, quyền lực…
Chỉ cần một điểm gãy, cả hệ thống có thể đổ vỡ.
Chung quy, mình thấy việc chọn sai người có 4 lý do sau:
- Chỉ dựa vào sự hợp tính ban đầu: Nói chuyện hợp, cùng có đam mê, thấy họ cũng nhiệt huyết, có chí hướng => cái rồi tưởng là hợp.
- Thiếu thử lửa thực tế: Không làm thử dự án nhỏ cùng nhau nên không phát hiện ra sớm các điểm xung khắc (lúc chưa cưới, bao giờ cũng chỉ thấy màu hồng…)
- Đánh giá thiếu hệ thống: Chỉ xem kỹ năng chuyên môn, không soi kỹ giá trị, mục tiêu, cách ra quyết định, thái độ khi gặp xung đột.
- Áp lực khiến ta phải nhanh: Startup thường nóng vội, nên nghĩ “có đồng đội còn hơn là không có, người ta cũng giỏi cơ mà”, từ đó dẫn đến thỏa hiệp và bỏ qua những dấu hiệu red flag.
Cách tăng tỷ lệ chọn đúng Co-founder
Dưới đây là các bước mình gợi ý cho bạn. Mình nghĩ, bước 1 nên luôn là bước đầu tiên, còn các bước sau không nhất thiết phải làm theo đúng thứ tự như thế bạn nhé.
Bước 1: Bắt đầu từ cuộc trò chuyện dựa vào tam quan (1 – 2 buổi đầu tiên)
Mình đã có một bài viết về “Hiểu tam quan để chọn đúng người“, và mình thấy việc ứng dụng tam quan để tìm Co-founder cực kỳ hữu ích. Bởi vì đối với mối quan hệ cộng sự, bạn cần tìm được người có nhân sinh quan và giá trị quan phù hợp với mình.
Cách làm là đặt câu hỏi và lắng nghe câu trả lời, khoan vội đánh giá.
Khi người kia trả lời, bạn hỏi sâu hơn để họ đưa dẫn chứng, ví dụ cụ thể. Đồng thời bạn cũng chia sẻ quan điểm của mình cho đối phương nhé.
| Chủ đề | Chủ đề nên tìm hiểu | Mục đích |
|---|---|---|
| 1. Giá trị quan (Nguyên tắc sống và ranh giới đạo đức) | – Điều họ sẵn sàng hoặc không sẵn sàng đánh đổi. – Cách họ xử lý mâu thuẫn. – Quan điểm về tốc độ tăng trưởng và rủi ro. – Thái độ với tiền, uy tín, tự do… | Giúp bạn hiểu cốt lõi nhân cách và nguyên tắc ra quyết định – nền tảng để xác định có thể tin tưởng lâu dài hay không. |
| 2. Nhân sinh quan (Quan niệm về cuộc sống và ý nghĩa công việc) | – Động lực khởi nghiệp – Cách họ định nghĩa “thành công” và “thất bại”. – Điều khiến họ cảm thấy xứng đáng dù thất bại. – Mục tiêu sâu xa họ muốn đạt được trong đời. | Giúp bạn hiểu động lực nội tại và mức độ bền vững của nó, liệu họ có đủ kiên định để đi đường dài không. |
| 3. Thế giới quan (Cách họ nhìn thế giới và môi trường kinh doanh) | – Cách họ nhìn con người: cạnh tranh hay hợp tác? xấu hay tốt? – Quan điểm về yếu tố quyết định thành bại trong kinh doanh (năng lực, quan hệ, may mắn). – Niềm tin về vai trò của doanh nghiệp trong xã hội (kiếm tiền vs tạo giá trị). – Thái độ khi đối diện thất bại hoặc khó khăn. | Giúp bạn nhận ra lăng kính họ nhìn thế giới và dự đoán cách họ phản ứng trong môi trường startup. |
| 4. Thái độ trong tình huống giả định | – Khi gặp khó khăn tài chính hoặc áp lực nhà đầu tư. – Khi nội bộ mâu thuẫn, nhân sự yếu kém. – Khi có cơ hội bán công ty sớm hoặc mở rộng quá nhanh. – Khi rơi vào khủng hoảng hoặc mất phương hướng. | Giúp bạn thấy họ hành động thế nào khi bị thử thách, chứ không chỉ nói giỏi nói hay. |
| 5. Đời sống & tính cách cá nhân | – Môi trường làm việc họ yêu thích. – Cách họ dùng thời gian mỗi ngày. – Người họ ngưỡng mộ và điều khiến họ tự hào nhất. – Phong cách giao tiếp, năng lượng, và cách phản ứng. | Giúp bạn cảm nhận mức độ tương thích trong lối sống, nhịp năng lượng và phong cách ra quyết định hàng ngày. |
Sau buổi nói chuyện, bạn cần nghiêm túc dành ra một buổi, so sánh tam quan của bạn và của người đó tương tự bảng ví dụ bên dưới:
| Câu hỏi | Cộng sự | Bạn | Tính chất |
| Khi công ty gặp thất bại lớn, bạn thường nghĩ do đâu? | Do thị trường xấu, khách hàng chưa sẵn sàng | Do mình chưa tìm đúng cách làm, chưa đủ quyết liệt | Xung đột (khác cách nhìn gốc rễ vấn đề => dễ dẫn đến mâu thuẫn khi xử lý khủng hoảng) |
| Thành công trong đời với bạn nghĩa là gì? | Có công ty IPO, được nhiều người công nhận | Có cuộc sống tự do, được làm việc mình tin là ý nghĩa | Khác biệt nhưng không xung đột (nếu hiểu rõ nhau và chia vai trò phù hợp) |
| Bạn sẽ không bao giờ làm gì trong kinh doanh? | Bán sản phẩm kém chất lượng | Lừa khách bằng truyền thông phóng đại | Tương đồng (cùng giữ giá trị cốt lõi về uy tín) |
| Khi mâu thuẫn xảy ra trong đội ngũ, bạn chọn giữ mối quan hệ hay giữ lập trường đúng sai? | Muốn giữ hòa khí | Muốn tranh luận đến cùng để tìm ra đúng sai | Khác biệt nhưng không xung đột (nếu phân vai rõ ràng: một người “gắn kết”, một người “ra quyết định”) |
| Nếu công ty có cơ hội exit sớm với mức tiền lớn, bạn làm gì? | Bán ngay để có tiền làm chuyện khác | Không bán, vì muốn đi đường dài | Xung đột (mục tiêu tài chính – sự nghiệp khác nhau rõ rệt) |
Nếu xung đột hơn 30%, đặc biệt là ở những điểm bạn không thể thỏa hiệp thì khả năng cao là hai bạn không thể đi lâu dài với nhau.
Bước 2: Làm việc thử nhưng phải có áp lực thật (4 – 8 tuần)
…thay vì chọn cofounder chỉ dựa vào giá trị, tam quan, hay tầm nhìn. Bởi vì, ngồi nói chuyện thôi thì … ai cũng nói được.
Bạn cần có cách để kiểm chứng. Để thấy rõ họ không chỉ trong lúc thoải mái, mà cả khi áp lực đè nặng.
Dưới đây là những phương pháp thực tế mà mình đã áp dụng. Hãy chọn một việc có deadline gấp, có chỉ số đo lường rõ ràng, và có rủi ro thật.
Ví dụ:
- Chạy một chiến dịch marketing trong 2 tuần để đạt X khách hàng đăng ký.
- Cùng nhau tổ chức một workshop có khách trả tiền.
- Thử chào bán sản phẩm mẫu cho thị trường thực.
- Cùng tham gia một cuộc thi.
Tốt nhất là chọn việc gì đấy mà hai bạn phải bỏ ra một chút vốn để thực hiện. Dưới áp lực thật, bạn sẽ thấy rõ: ai kiên nhẫn, ai dễ đổ lỗi, ai linh hoạt xoay xở, ai bỏ cuộc.
Ở startup công nghệ của mình (Gcalls), trước khi bắt tay với nhau trong dự án này (năm 2015) thì mình và hai cộng sự đã cùng tham gia một cuộc thi Marketing (cỡ năm 2011), rồi cùng bán hoa cho dịp 20/10 (2012), và khởi nghiệp một dự án nhỏ sau đó. Kết quả là, tụi mình đã đồng hành với nhau được 10 năm ở công ty hiện tại.
Bước 3: Đi chơi xa cùng nhau
Có những thứ trong công việc thì không bộc lộ, nhưng trong cuộc sống thường ngày lại thấy rõ ngay.
Vì vậy, một chuyến đi xa 3 – 5 ngày, cùng di chuyển, sắp xếp, đối diện những tình huống bất ngờ sẽ cho bạn thấy người kia là người như thế nào.
Dưới đây là một số red flag bạn có thể để ý nè:
- Thiếu trách nhiệm
- Thường xuyên trễ hẹn, không báo trước.
- Nói sẽ làm nhưng đến phút cuối không làm, để người khác gánh.
- Cái tôi cao / dễ xung đột
- Thích kiểm soát mọi thứ, không lắng nghe ý kiến nhóm.
- Khi bất đồng thì cãi vã, không tìm giải pháp chung.
- Thái độ tiêu cực
- Hay phàn nàn: chê khách sạn, chê đồ ăn, chê đường đi.
- Khi mệt thì cáu gắt, đổ lỗi, làm cả nhóm khó chịu.
- Thiếu tôn trọng ranh giới cá nhân
- Không để ý đến nhu cầu nghỉ ngơi, riêng tư của người khác.
- Quyết định thay nhóm mà không hỏi ý kiến.
Cũng là Gcalls, ngoài việc tham gia cuộc thi hay cùng làm dự án nhỏ, tụi mình – những đứa ít thể thao thời đó – đã … xúi dại nhau đạp xe từ HCM xuống Cần Giờ với quãng đường hơn 70km mỗi chiều trong cái nắng như ném lửa vào người. Một chuyến đi như thế, bạn sẽ hiểu người đồng đội tương lai của mình hơn.
Bước 4: Nhờ người khác “soi”
Trong giai đoạn làm quen, chúng ta thường dẫn người mình đang tìm hiểu ra mắt hội bạn bè chí cốt, hoặc ông anh bà chị ở nhà, để nhờ họ chấm điểm cho phải không?
Chọn Co-founder cũng nên vậy.
Hãy mời một (hoặc một vài) mentor, advisor hoặc bạn bè tri kỷ (có trải nghiệm liên quan) cùng gặp mặt thảo luận. Đây là lúc những cái đầu đầy sạn và trải nghiệm sống của họ phát huy tác dụng cực tốt.
Lời khuyên của mình chỗ này là gì? Hãy chú ý góc nhìn của họ, đừng vội nghe cho có rồi bỏ qua, kiểu “mới một buổi sao mà đánh giá được”. Bởi vì, người ngoài dễ nhìn thấy red flag hơn hai người đang trong “ảo giác hợp nhau”.
Mình đã ước giá như năm ấy, mình lắng nghe mentor của mình khi họ chia sẻ ý kiến về partner của mình, để từ đó mình để ý hơn đến những dấu hiệu bất ổn và đào sâu thêm trước khi quyết định “cưới”.
Chọn cofounder chưa bao giờ là chuyện dễ dàng. Nó không chỉ cần trực giác, mà cần cả quá trình thử lửa và soi chiếu vào những giá trị sâu xa.
Và nếu bạn đã tìm thấy người có tam quan khớp, có khả năng đứng vững trong khủng hoảng, có thể cãi nhau mà không tan vỡ, và quan trọng nhất là khiến bạn tôn trọng và tin tưởng, thì có lẽ, bạn đã chọn đúng rồi đấy.
Khác biệt bản thân không xấu, nhưng nên có tính bổ trợ chứ không xác lập xung đột. Hãy tự hỏi: Đây có là khác biệt mình tôn trọng, hay là thứ mình đang chịu đựng? Mình có đang phải nhún nhường quá nhiều không?
Startup cần kỹ năng bổ trợ để cân bằng: một người thiên về vận hành, một người thiên về sản phẩm, một người giỏi bán hàng. Nếu trùng kỹ năng, hãy hỏi: “Ai sẽ gánh phần còn lại?”
Đây là một số ví dụ: Họ né tránh thảo luận về tiền bạc và quyền lợi. Họ không dám nhận lỗi hay phản tư. Họ chỉ quan tâm đến phần việc của mình, không quan tâm đến toàn cục. Trong giai đoạn khó khăn, họ chỉ quan tâm đến lợi ích của bản thân. Khi có xung đột, họ chọn im lặng hoặc rút lui thay vì giải quyết.
Key Takeaways
- Cảm giác có thể là khởi đầu tốt, nhưng không phải là yếu tố đủ để chọn người đồng hành lâu dài trong startup.
- Thử làm việc chung trên một dự án nhỏ, gặp nhau trong môi trường áp lực, để thấy rõ hơn năng lực, thái độ, cách xử lý vấn đề.
- Khác biệt cấu thành sức mạnh khi được quản trị tốt; nếu khác quá mức và gây căng thẳng, thì dễ dẫn đến rạn vỡ
Đọc thêm:
