Hiểu tam quan để chọn đúng người

Mấy năm trở lại đây, mình nghe đến từ “tam quan” khá nhiều bởi người xung quanh, hoặc là trong những bài viết, những chiếc comment trên mạng xã hội. Người ta chê ai đó là “tam quan lệch lạc”. Người ta than “tôi và họ không hợp tam quan”.

Năm nay, mình mới thực sự tìm hiểu nhiều hơn về hai từ tam quan này. Mình tổng hợp ra đây để tôi, cũng như bạn, hiểu mình, soi chỉnh và chọn đúng người trong các mối quan hệ.

Tam quan là gì?

Tam quan là viết tắt của ba quan niệm nền tảng hình thành cách một người nhìn nhận thế giới – ba “hệ điều hành tư duy” của mỗi người:

1. Thế giới quan: Cách bạn nhìn nhận về thế giới xung quanh. Thế giới này tốt đẹp hay đáng sợ, con người bản chất thiện hay ác, cuộc sống là một cuộc đua hay một hành trình tận hưởng.
2. Nhân sinh quan: Quan niệm về ý nghĩa và mục đích cuộc sống. Sống để làm gì? Sống như thế nào là có giá trị? Điều gì là hạnh phúc?
3. Giá trị quan: Hệ giá trị bạn coi trọng: điều gì là tốt – xấu, đúng – sai, đáng – không đáng. Tiền bạc, tự do, danh vọng, sự tử tế, gia đình, học thức… mỗi người có một “bộ giá trị” khác nhau. Bộ giá trị của bạn là gì?

Tam quan = Tôi hiểu đời ra sao + Tôi sống để làm gì + Tôi chọn cách sống thế nào

Như thế nào là tam quan lệch lạc

Tam quan lệch lạc nghĩa là ba quan niệm nền tảng này bị lệch lạc, méo mó, dẫn đến cách sống, cách nghĩ, cách hành xử đi ngược lại những giá trị nhân văn, hợp lý hoặc có hại cho bản thân và người khác.

Để nói cái gì “lệch” hay “không lệch”, ta buộc phải dựa vào một hệ quy chiếu nhất định. Vậy hệ quy chiếu nào là đúng?

1. Hệ quy chiếu phổ quát

Có một số giá trị được coi là “tương đối phổ quát” mà phần lớn xã hội loài người đồng thuận, dù ở nền văn hóa nào:

• Tôn trọng sự sống (không giết người vô cớ)
• Tôn trọng công bằng, lẽ phải
• Tôn trọng quyền tự do cá nhân
• Trung thực, tín nghĩa
• Tôn trọng người khác, không gây hại cho cộng đồng

Nếu một quan niệm đi ngược các nguyên tắc này (ví dụ: cho rằng lừa dối là đương nhiên, bạo lực là bình thường), đa phần xã hội sẽ coi là lệch lạc.

2. Hệ quy chiếu văn hóa – xã hội cụ thể

Mỗi quốc gia, vùng miền, thời đại lại có thêm những giá trị riêng, chuẩn mực riêng. Cái đúng cái sai có thể thay đổi theo ngữ cảnh. Ví dụ ở một số nước Á Đông, hiếu kính với ba mẹ là giá trị tối thượng. Ở phương Tây, tự lập và quyền cá nhân được đề cao hơn.

Một quan niệm bị coi là “lệch” trong bối cảnh này chưa chắc lệch trong bối cảnh khác.

3. Hệ quy chiếu cá nhân

Ở tầng sâu hơn, mỗi người đều có hệ giá trị riêng dựa trên trải nghiệm, giáo dục và niềm tin. Có những điều bạn cho là đúng, người khác lại thấy lệch và ngược lại.

Ví dụ: Có người coi “theo đuổi đam mê bất chấp tất cả” là đáng ngưỡng mộ. Người khác bảo như thế là lệch lạc, vô trách nhiệm.

Như vậy, cái gì lệch hay không lệch phụ thuộc vào hệ quy chiếu bạn chọn làm chuẩn. Nhưng khi nói đến tam quan lệch lạc trong xã hội, người ta thường ngầm hiểu là: lệch khỏi chuẩn mực đạo đức, xã hội, nhân văn phổ biến, chứ không phải chỉ khác biệt cá nhân đơn thuần.

15 câu hỏi phản tư để xác định tam quan của bản thân

Dưới đây là top các câu hỏi cốt lõi để giúp bạn xác định tam quan của bản thân. Những câu hỏi này không chỉ để trả lời mà còn để phản tư nhiều lần theo thời gian, từ đó giúp bạn khám phá và hiểu sâu hơn về chính mình.

1. Thế giới quan – Mình nhìn thế giới này thế nào?

1. Thế giới này, theo mình, là một nơi…? (an toàn, khắc nghiệt, hỗn loạn, có trật tự, đáng yêu, đáng sợ…?)
2. Con người về bản chất là…?
3. Mọi thứ xảy ra trong đời có lý do không? Hay chỉ là ngẫu nhiên?
4. Mình tin vào điều gì đang vận hành thế giới: số phận, tự do ý chí, luật hấp dẫn, nhân quả, khoa học, Chúa/Thượng Đế…?
5. Theo mình, điều gì là “sự thật” bất biến – và điều gì là tương đối?

2. Nhân sinh quan – Mình sống để làm gì?

1. Mình nghĩ mục đích của đời người là gì?
2. Mình sợ điều gì nhất trong đời?
3. Nếu chỉ còn 1 năm để sống, mình sẽ làm gì khác đi?
4. Điều gì khiến mình cảm thấy “sống thật”, thấy đời có ý nghĩa?
5. Theo mình, thế nào là một cuộc đời “đáng sống”?

3. Giá trị quan – Điều gì thực sự quan trọng với mình?

1. Những giá trị mình không bao giờ muốn đánh mất là gì? (vd: chính trực, tự do, yêu thương, học hỏi…)
2. Trong các tình huống khó khăn, điều gì khiến mình sẵn sàng từ bỏ lợi ích để giữ lấy nó?
3. Mình ngưỡng mộ kiểu người như thế nào? Vì điều gì?
4. Điều gì khiến mình tức giận hoặc thấy không thể chấp nhận được ở người khác? Vì sao?
5. 5 từ mô tả con người thật của mình là gì?

Chọn lọc và xây dựng mối quan hệ dựa vào tam quan

Chúng ta thường nói mình hợp với người này, không hợp với người kia. Có người chỉ mới nói chuyện một buổi ta đã thấy thật hợp “vibe” nhau, cùng tần số với nhau. Ngược lại, có người ta không lại muốn lại gần chút nào. Nhiều khi chúng ta chỉ nghĩ đơn giản là do hai bên khác nhau về tính cách, sở thích hay mối quan tâm.

Phân tích sâu hơn, mình nghĩ cái chính yếu ở đây chính là hai chữ tam quan. Bởi tam quan chính là thứ ảnh hưởng đến mọi lựa chọn, hành động và tương tác của chúng ta. Vì thế, khi ta “không hợp” một ai đó, rất có thể là vì tam quan không tương thích, chứ không chỉ là chuyện sở thích hay tính cách bề mặt.

Mỗi loại quan hệ khác nhau sẽ yêu cầu mức độ tương thích khác nhau của tam quan:

Loại quan hệ	Ưu tiên tam quan nào khớp nhất	Vì sao
Bạn đời (vợ/chồng)	Cả 3 nên khớp mức cao	Chúng ta sống chung lâu dài với bạn đời của mình. Vì vậy nếu có khác biệt lớn ở bất kỳ tam quan nào cũng dễ dẫn đến đổ vỡ, bào mòn cả niềm tin lẫn cảm xúc.
Đồng nghiệp (làm ăn lâu dài, cofounder)	Giá trị quan & Nhân sinh quan	Cách nhìn giá trị (thế nào là đúng/sai, tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp) và ý nghĩa cuộc sống (mục tiêu sự nghiệp, phong cách sống) phải tương đồng thì mới hợp tác bền lâu được.
Bạn bè (tri kỷ)	Giá trị quan & Nhân sinh quan	Nếu hai bạn có cách sống và hệ giá trị tương đồng nhau (ví dụ: cách ứng xử, điều coi trọng trong tình bạn) thì sẽ dễ thấu hiểu nhau
Người quen xã giao	Không cần khớp hoàn toàn	Chỉ cần tôn trọng lẫn nhau, tôn trọng sự khác biệt là được
Thầy/cố vấn/mentor	Thế giới quan & Giá trị quan (tùy mục đích học hỏi)	Nếu học triết lý sống hay tư duy thì cần khớp thế giới quan; nếu học nghề nghiệp thì cần khớp giá trị quan nghề nghiệp

Là khác biệt hay là xung đột?

Mỗi người đều là một thế giới nhiều màu sắc và là duy nhất. Để tìm một người giống mình 100% về mặt tam quan không hề dễ. Và tôi nghĩ là cũng không nên, vì thế chẳng khác nào bạn đi tìm … chính bạn.

Vậy thì làm sao để tôn trọng sự khác biệt, nhưng cũng đảm bảo là tam quan có sự phù hợp nhất định trong mỗi mối quan hệ quan trọng mà bạn đang xây dựng?

Chúng ta cần phân biệt giữa việc chấp nhận sự khác biệt và đồng hành lâu dài: Chấp nhận sự khác biệt nghĩa là “Tôi không ép buộc bạn phải giống tôi, tôi tôn trọng niềm tin riêng của bạn”. Nhưng nếu đi cùng nhau lâu dài (bạn thân, bạn đời, đồng sáng lập…), tam quan quá chênh thì sẽ mệt à nha.

Khi tam quan giữa ta và ai đó có sự chênh lệch, chúng ta dùng 3 câu hỏi sau để soi kỹ:

• “Chênh lệch này có ảnh hưởng đến hành vi hằng ngày không?“: Nếu khác về đức tin, quan điểm nhưng vẫn tử tế và tôn trọng nhau thì hai bạn có thể vẫn sẽ ổn.
• “Tôi có đang phải tự chối bỏ mình hoặc bị căng thẳng liên tục để giữ mối quan hệ này không?“: Nếu có thì có nghĩa là lệch quá mức chịu đựng của bạn (và có thể là của cả đối phương).
• “Cái chênh này có phải là điểm tôi ngưỡng mộ hay tôi buộc phải chịu đựng?“: Nếu là ngưỡng mộ thì mối quan hệ này có thể giúp nuôi dưỡng nhau. Ngược lại nếu câu trả lời là chịu đựng thì bạn sẽ bị mài mòn.

“Tôi tôn trọng bạn, nhưng tôi chỉ đi lâu dài với người mà giá trị sống không làm tôi cạn kiệt.”

Bạn hãy thử chọn một mối quan hệ đang có, xem tam quan của bạn và người ấy hòa hợp hay xung đột, và cụ thể là ở những điểm nào nhé!

---

Đọc thêm:

1. Chọn Co-founder: Đừng chỉ dựa vào cảm giác “hợp”
2. “Tốt này” tốt hơn “tốt kia”
3. Nhân danh – “vì mình” hay “vì người”